ماهی و گربه : اشارات، الهامات و ارجاعات

بخش نخست-محدوده دایره

در یادداشت قبلی این وبلاگ به بررسی مضمون و محتوا و رمزگشایی نمادهای فیلم قابل تامل "ماهی و گربه" پرداختم.

تصمیم دارم در تعدادی یادداشتِ پیاپی، به ریشه و پیشینه این فیلم بازگردم و یادداشتهایی درباره فیلمهایی بنویسم که یا به نوعی منبع الهام کارگردان بوده و یا آنکه به آن اشاره و ارجاع داده شده است.

نخست از مستقیم ترین منبع شروع میکنم. فیلمی که شاید مدل و ماکت و طرح و سیاه قلمی باشد که ماهی و گربه بر آن استوار شده : "محدوده دایره"، ساخته شهرام مکری.

محدوده دایره که در آن از فیلم "فیل" ساخته گاس ون سنت یاد می شود در یک پلان 15 دقیقه ای گرفته شده است.داستان (اگر اصلا داستانی وجود داشته باشد) در راهروهای ساختمانی دانشگاهی رخ می دهد. تعدادی دانشجو در یک تصویرِ عمیقا الهام یافته از نقاشی های موریس اِشِر، حلقه ای را بینهایت بار طی می کنند: در طبقات و راهروها بالا و پایین می روند، کلمه ای رد و بدل می کنند، کاغذی را امضا می کنند، هم را به نمایش تئاتر دعوت می کنند و  دیالوگها و رفت و آمدشان دایره وار تکرار می شود. در ابتدا و انتهای این چرخ و فلک دانشجویی را می بینیم که شاید ازین دوران به تهوع دچار شده و در دستشویی بالا می آورد. گفتگوها بیشتر به نظر می رسد بهانه ای باشد برای کنش داستان و طرحی فرمالیستی و مینیمالیستی را پیش می برد.  از آنها مفهومی مستقل و پنهانی استنباط نمی شود. استفراغ آن دانشجو از طرف دیگر شاید به دلیل غذای بد دانشگاه هم باشد که یکی از دانشجوها برای اصلاح آن امضا جمع می کند.

موسیقی فیلم عامدانه شبیه جعبه های موسیقی قدیمی است که آدمکهای کوکی روی آن می رقصند. آنقدر می رقصند تا کوکشان تمام شود. این موسیقی هوشمندانه "از آثار فیلیپ گلس آهنگساز پست مدرن آمریکایی انتخاب شده،به طوری که حتی می توان گفت یکی از منابع غیر مستقیم اقتباس در فیلم موسیقی های فیلیپ گلس است.آثار گلس که یکی از بزرگان سبک مینی مال در موسیقی است با تم ها و سازبندی هایی ساده و عاری از مدولاسیون ها و اوج های فلسفی،به صورت مکرری به تکرار و اصرار بر ملودی ساده ای می پردازد که گاه از فرط سادگی به ژرفنایی می رسد که این امر در موسیقی فیلمهایی همچون ساعتها و نمایش ترومن که کار اوست به وضوح دیده می شود."

محدوده دایره را می توان تمرین، آزمایش و اِتودی برای فیلم بی همتای ماهی و گربه به حساب آورد که در آن فرم و معماری در خدمت مضمون و محتوایی رندانه و راز آلود قرار می گیرد. در عین حال می توان آن را فیلمی مستقل وهوشمندانه هر چند نه چندان تماشایی دانست که تلاش می کند با سکانس پلان واحد و بازی با مفهوم بی نهایت بیننده را تحت تاثیر قرار دهد.

 محدوده دایره همانطور که در پایان آن گفته می شود تا حدود زیادی مدیون فیلم فیل از گاس ون سنت است. راهروهای مدرسه و بازگشت مکرربه یک موقعیت مکانی از زاویه دیدی متفاوت و حتی صحنه ای که در آن شاگردی از شاگرد دیگر عکس می گیرد مستقیما از فیل اقتباس شده است.

منابع:

 

http://www.chouk.ir/maghaleh-naghd    

gotogoo/2100-2012-06-23-08-50-54.html

 

http://chb.farhang.gov.ir/fa/news/34413

 

باتشکر از دوست عزیزم هومن ایران نژاد که فیلم را در اختیارم گذاشت.

در یادداشت بعدی به فیلم "فیل"خواهم پرداخت.